Algemene taalkunde I

Syntaxis (inleiding)

Dr. Thomas Van Hoey

FWO & KU Leuven

21 11 2024

Herhaling

Oefening morfologie Popoluca

We maken deze oefening eerst verder af.

Syntaxis

Syntaxis - inleiding

Syntaxis: studie van structuur van zinnen

→ elementen van analyse?

Stel, in deze voorbeeldzin:

De Britse politie arresteert tien verdachten.

Syntaxis - inleiding

1. eenheden tussen woord- en zinsniveau:

  • De Britse politie arresteert tien verdachten.

    [de Britse politie]
    [tien verdachten]
    [arresteren]

Syntaxis - inleiding

2. relaties tussen die eenheden:

  • De Britse politie arresteert tien verdachten.

→ wie doet wat?
→ wie ondergaat wat?

flowchart LR
    A[De Britse politie] -.->|arresteert| B(tien verdachten)

Syntaxis - inleiding

3. aspecten van morfologie spelen een rol (“morfosyntaxis”)
vgl. inflectionele morfologie

  • De Britse politie arresteert tien verdachten.

→ wie doet wat?
→ wie ondergaat wat?

arresteer-t

Taaltypes - heropfrissing

Morfo-syntactische types taal

  1. isolerende talen
  2. agglutinerende talen
  3. fusionele talen
  4. polysynthesische talen

1. isolerende taal

  • vrijwel geen gebonden morfemen
  • bijna elk woord monomorfemisch
  1. Klassiek Chinees

    (吾) 將 歸 蜜

    wú jiāng guī mì

    1 FUT terugbrengen honing

    “Ik zal de honing terugbrengen.”

2. agglutinerende taal

  • morfologisch complexe woorden
  • gemakkelijk te onderverdelen in morfemen
    idee van een trein met verschillende wagons
  1. Fins

    tuo-n hunanja-n takaisin

    brengen-1.SG honing-ACC terug

    “Ik zal de honing terugbrengen.”

3. fusionele / inflecterende taal

  • morfologisch complexe woorden
  • soms moeilijk om morfemen van elkaar te onderscheiden
  1. Latijn

    re-fer-am mel

    terug-dragen-1.SG.FUT honing.ACC.O

    “Ik zal de honing terugbrengen.”

4. polysynthetische taal

  • morfologisch zeer complexe woorden
  • morfemen kunnen niet gescheiden worden van elkaar
  1. Gooniyandi

    ngalinya barn-ja-wi-l-arri

    honing terugkomen-SBJ-FUT-1SG-3SG.CL

    “Ik zal de honing terugbrengen.”

Relatie morfologie en syntaxis

taaltype aandeel morfologie
isolerend zeer klein
agglutinerend groter
fusioneel groot
polysynthetisch grootst

Een extreem voorbeeld van morfologie - Mohawk

Een extreem voorbeeld van morfologie - Mohawk

Marianne Mithun en ‘haard’ in Mohawk

Een extreem voorbeeld van morfologie - Mohawk

  1. Mohawk

    tanon’ ne: ni’ iakwatenonhsa’tariha’tahkhwa

    tanon’ ne: ohni’ iakwa-ate-nonhs-a’-tarih’-a-‘t-a-hkw-ha’

    and that too 1PL.EXCL.AGT-MID-house-LNK-be.hot-LNK-CAUS-LNK-INSTR.APPL-HAVE

    “That is what we used to heat the house (fireplace)”

Constituenten

In een typische zin, bv. “De journalisten zagen de man met de camera.” horen sommige woorden enger bij elkaar dan andere.

Die groeperingen noemen we een woordgroepen (phrases) of algemener constituenten.

Constituenten zijn de typische basiseenheid tussen woord- en zinsniveau.

Constituenten - criteria

De journalisten zagen de man met de camera.

→ 1. verplaatsbaarheid: elementen van 1 groep blijven samen

  • Met de camera zagen de journalisten de man.
  • *Camera zagen de journalisten de man met de.

Constituenten - criteria

De journalisten zagen de man met de camera.

→ 2. vervangbaarheid: elementen van 1 groep vervangbaar door 1 woord

  • [Ze] zagen de man met de camera.
  • De journalisten zagen [hem].

Constituenten - criteria

De journalisten zagen de man met de camera.

→ 3. ambiguïteit: interpretatieverschillen gebaseerd op groepering

  • De journalisten zagen [de man met de camera].
  • De journalisten zagen de man [met de camera]

Constituenten - definitie

Constituenten = eenheden die

  • bestaan uit één of meer woorden
  • samen een functie vervullen
    bv. werkwoordelijke groep, onderwerp, voorwerp etc.
  • zelf constituenten kunnen bevatten (“inbedding”)
    bv. [de man [met de camera] ]

Constituenten - hoofd vs. dependens

hoofd = belangrijkste element: bepaalt betekenis & syntactische status, kan niet weggelaten worden zonder bijzonder effect, …

dependens = modificeert het hoofd

Wat is het hoofd in deze Nederlandse voorbeelden?

  • gelukkige mensen
  • hard werken
  • in de kookpot

Constituenten - hoofd vs. dependens

hoofd = belangrijkste element: bepaalt betekenis & syntactische status, kan niet weggelaten worden zonder bijzonder effect, …

dependens = modificeert het hoofd

Wat is het hoofd in deze Nederlandse voorbeelden?

  • gelukkige mensen (type mensen, niet type geluk)
  • hard werken (type werken, niet type hardheid)
  • in de kookpot (type locatie, niet type kookpot)

Constituenten - types

Types constituent → types hoofd:
vaak gedefinieerd adhv woordsoorten

De erg kritische journalisten werden gearresteerd bij het parlement.

Types:

  • NP (noun phrase): nomen als hoofd: de erg kritische journalisten
  • AdjP (adjective phrase): adjectief als hoofd: erg kritische
  • PP (prepositional phrase): prepositie als hoofd: bij het parlement
  • VP (verb phrase): V als hoofd: werden gearresteerd

Constituenten - woordsoorten

De tien woordsoorten (die bij ons vooral bekend zijn)

Lat. Nl. Eng. Afkorting
1 substantief / nomen zelfstandig naamwoord noun N
2 verbum werkwoord verb V
3 adjectief bijvoeglijk naamwoord adjective Adj
4 pronomen voornaamwoord pronoun Pron
5 adverbium bijwoord adverb Adv
6 artikel lidwoord article Art
7 prepositie voorzetsel preposition Prep
8 conjunctie voegwoord conjunction Conj
9 numeraal telwoord numeral Num
10 interjectie tussenwerpsel interjection Intj

Constituenten - woordsoorten

Maar woordsoorten zijn niet noodzakelijk universeel!

Woordsoorten zijn taalafhankelijk

bv. talen met een lidwoord
WALS

Constituenten - woordsoorten

  1. adjectief in Tongaans (Austronesisch)

    na’e ako ae tamasi’i si’i

    PST study ABS child little

    “Het kleine kind studeerde”

  1. nomen in Tongaans (Austronesisch)

    ’i ’ene si’i

    in 3SG.GEN little

    “in zijn/haar kindertijd”

Constituenten - bereik

Types constituent: ook niet noodzakelijk universeel

Bereik (scope) = is ook taal- (en theorie-)afhankelijk

bv. de Verb Phrase (VP) in het Engels

  • John bought a car
  • Mary did so too. (= ‘buy a car’)
  • What did John do? Buy a car.

→ VP = V + object-NP

Deze analyse is in veel (algemene) theorieën terug te vinden, maar…

Constituenten - bereik

  1. de Verb Phrase (VP) in het Warlpiri (Pama-Nyungan)

    Ngarrka-ngku ka wawirri panti-rni

    man-ERG AUX kangaroo spear-NPST

    “De man speert de kangoeroe”

  1. de Verb Phrase (VP) in het Warlpiri (Pama-Nyungan)

    Wawirri ka panti-rni ngarrka-ngku

    kangaroo AUX spear-NPST man-ERG

    “De man speert de kangoeroe”

Constituenten - bereik

  1. de Verb Phrase (VP) in het Warlpiri (Pama-Nyungan)

    Panti-rni ka ngarrka-ngku wawirri

    spear-NPST AUX man-ERG kangaroo

    “De man speert de kangoeroe”

→ Vrije woordvolgorde, inclusief voor O en V!
→ geen duidelijk bewijs om VP te splitsen als V+O!

Relaties tussen constituenten

Relaties tussen constituenten binnen een zin?

  • algemeen: valentie
    = relatie V ( hoofd ) & dependenten
  • markering:
    = hoe/ waar wordt relatie uitgedrukt ?
  • betekenis
    = welke types betekenis ?

Relaties - valentie

Valentie = relatie tussen V en dependente constituenten

bv. In Leuven bezoeken de toeristen morgen het museum.

1. argumenten = constituenten verplicht bij V, centrale deelnemers aan handeling
de toeristen, het museum

2. adjuncten = constituenten niet verplicht bij V, context van handeling , bv in tijd of ruimte
in Leuven, morgen

Relaties - valentie

Meest voorkomende soorten valentie

Aantal argumenten x-valent x-transitief voorbeeld
1 mono- in- slapen
2 di- /bi- \(\emptyset\)- bezoeken
3 tri- di- geven

Soms aan V gebonden, soms aan constructie
bv De man kookt de soep. vs De soep kookt.

Ook dit kan sterk verschillen van taal tot taal!

Relaties - markering

Markering van relaties , bv V-argumenten
Waar is informatie te vinden in de structuur?

1. dependent-marking: gemarkeerd op argumenten (dependenten), bv. casus (naamval)

  1. Tsjetsjeens (Nakh-Daghestanian)

    Ruslan- a bepig ursa-ca doxado

    Ruslan-ERG bread knife-INSTR cut.PRS

    “Ruslan snijdt brood met een mes.”

→ Ruslan-a, ursa-ca

Relaties - markering

2. head-marking: gemarkeerd op V ( hoofd ): ‘agreement’

  1. Abkhazisch (NW Caucasian)

    a-’la a-tsgwə-’kwa jə-’rə-tsħa-wa-n

    DEF-dog DEF-cat-PL 3SG-3PL-bite-DYN-FIN.IMPF

    “De hond was de katten aan het bijten.”

jə-’rə-tsħa-wa-n :: 3SG-3PL-

Relaties - markering

Head- en dependent-marking kunnen samen voorkomen

  1. Umpithamu (Pama-Nyungan)

    Ama-mpal wama-n=ina-ingku apii

    person-ERG grab-PST=3PL.NOM-3SG.ACC here

    “De mensen kregen hem hier te pakken.”

-ERG en 3PL.NOM-3SG.ACC

Oefeningen

Syntaxis oefening 1

Guugu Yimidhirr (Pama Nyungan)

→ de taal waarvan het woord ‘kangoeroe’ komt!
/gaŋuru/

Tegen volgende week

Herhaal nog eens de vele termen die we vandaag gezien hebben.